Vrouwelijke kunst?

Over de 'Diepe fontein' van Cristina Iglesias in Antwerpen

Door Joke J. Hermsen

Een middag in Antwerpen. Na een mislukt bezoek aan het MUCA, waar men – alweer! - aan het inrichten is, lopen we over het Leopold de Waeleplein naar de ingang van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, waar we enige tijd blijven dralen voor een groot, rechthoekig waterbassin, dat blauwgroen oplicht onder de nog aarzelende februarizon. In het midden is een schuine geul aangebracht, waaruit het water langzaam opwelt en even later ook weer in terugstroomt. Niet alleen het effect van eb en vloed dat dit teweegbrengt, maar ook de koperkleurige, wierachtige vormen, waarmee het bassin belegd is, roepen al gauw de stranden van Bretagne of Noord-Spanje in herinnering. Als het bassin vol water staat, weerspiegelt het de imposante gevel van het Museum. Menig bezoeker blijft bewonderend stilstaan bij het waterbassin, dat nu eens geen hoog opgerichte, water spuitende fonteinen toont, maar een stille, groenkleurige oppervlakte, waar het water in een cyclisch ritme overheen spoelt en weer verdwijnt. Er worden kreten van verrassing geslaken, en door een paar jongens ook grappen gemaakt en een beetje verlegen gegrinnikt. ‘Is het door een man of een vrouw gemaakt?’, wordt mij gevraagd. Gek genoeg aarzel ik geen moment. ‘Door een vrouw’, antwoord ik meteen.

beeld: www.jaapdejonge.nl

Het blijkt van de Spaans-Baskische kunstenares Cristina Iglesias (1956) te zijn. Ze maakte onder meer installaties voor het Guggenheim in New York en Bilbao, het Ludwig museum in Keulen en zal dit jaar ook de nieuwe entrée van het Pradomuseum in Madrid leveren.

Terug in Amsterdam lees ik dat Iglesias haar toch tamelijk ondiepe bassin 'Diepe fontein' heeft genoemd en ook een specifiek ‘erotisch vrouwelijk werk’, en terwijl ik daar een beetje over zit te mijmeren - het verklaart wellicht het geginnegap van de jongens bij het bassin - ontvang ik een mailtje van het nieuw op te richten FemArtMuseum in Amsterdam. De initiatiefgroep onder leiding van Freda Dröes is van mening dat er te weinig werk van vrouwelijke kunstenaars in de musea getoond wordt, slechts 4 % van het gehele aanbod en dat er nog altijd te weinig doorstroming is van vrouwelijke academiestudenten (hoewel ze al jaren in de meerderheid zijn) naar galeries, verzamelaars en musea. Daar moet verandering in komen. Ze heeft haar oog laten vallen op de Tolhuistuin tegenover het Centraal Station in Amsterdam en is van plan de wereld daar eens om te draaien. Dus zullen er tentoonstellingen gemaakt worden met 96% werk van vrouwelijke kunstenaars, lezingen en voordrachten over vrouwelijke kunstenaars georganiseerd worden en tevens een uitgeverij, bibliotheek, atelierruimtes, café en, uiteraard, ook een crèche gevestigd worden. In het bestuur en de advies- en meedenkgroep hebben onder meer Liesbeth Brandt-Corstius, Sylvia Tóth, Agaath Witteman, Atalya Brenner en Mirjam Westen plaats genomen. Op de lange lijst van namen prijken slechts drie mannen: voor de huisvesting en de public relations.

Is dit een goed idee? Bestaat er iets als ‘vrouwelijke kunst’ en hebben we anno 2007 een kunstmuseum speciaal voor vrouwen nodig? Mijn gedachten gingen weer even terug naar het Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen, waar behalve het bassin van Iglesias slechts één werk van een 17e eeuwse vrouwelijke kunstenaar te zien was, van wie de naam me nu ook nog ontschoten is. In de collectie 20e eeuwse kunst was geen enkel werk van een vrouw te zien. Wel was de vrouw overdadig aanwezig op de doeken, meestal naakt, of ten dele ontbloot, de linkerborst van Maria bleek voor dat doel net iets populairder te zijn dan de rechterborst. De stelling van het FemArtMuseum werd hiermee welliswaar bevestigd, maar legitimeert dit ook de oprichting van een vrouwelijk museum?

Cristina Iglesias, 'Diepe fontein', Antwerpen, op het Waeleplein voor het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten. Foto: www.jaapdejonge.nl

Een klein jaar geleden werd ik door het Stedelijk Museum uitgenodigd aan een debat over de positie van vrouwelijke kunstenaars deel te nemen. Het bescheiden onderzoekje dat ik ter voorbereiding op het debat verrichtte wees uit dat er niet alleen veel minder werk van vrouwen in musea getoond wordt, maar dat er ook nauwelijks vrouwelijke museumdirecteuren zijn, dat er veel minder vrouwelijke curators aangesteld worden, dat de prijs voor een werk van een vrouw veel lager ligt dan dat van een man met gelijke opleiding en ervaring en dat de carriere van vrouwen vele malen minder succesvol verloopt dan dat van hun mannelijke collega’s. De weinige vrouwelijke kunstenaars die wel een internationale carriere van de grond gekregen hebben, Dumas, Emin, Dijkstra, bleken kortom eerder de uitzondering te zijn dan de regel. Ik meende hiermee toch aardig wat munitie voor een debat verzameld te hebben, maar tijdens de bijeenkomst bleek dat de overwegend jonge vrouwen, onder strijdlustig voorzitterschap van Ann de Meestere van galerie de Appel niets van welke ongelijkheid dan ook wilde weten. De debaters werd ouderwets ‘slachtofferdenken’ verweten, de feiten werden weggehoond en de dames wensten zich op geen enkele manier met welke emancipatoir perspectief dan ook te identificeren. Als je ‘gewoon goed was’ en ‘je best deed’ was er geen vuiltje aan de lucht. De stemming was op zijn zachtst gezegd grimmig.

Hoe dit verschil te verklaren? De feiten zijn aan de kant van de FemArtvrouwen, maar de jonge generatie kunstenaars wil er niets van weten. Is hier alleen sprake van een generatiekloof, is het een vorm van overmoedige naiviteit of gekrenkte trots van de jongere kunstenaressen of hebben de oudere, door de wol geverfde en feministisch angehauchte vrouwen van FemArt wellicht iets over het hoofd gezien? De situatie in Antwerpen kan ook hiervoor een aardige metafoor zijn. Voor het museum prijkt een indrukwekkend kunstwerk van een internationaal erkende, vrouwelijke kunstenaar, die niet schroomt haar werk met speciefiek vrouwelijke erotiek te vergelijken, binnen in het museum worden we met de bewijzen voor de stellingen van FemArt geconfronteerd.

Pipelotti Rist, 'A la belle étoile'. Foto: © Joke J. Hermsen

Hier treft me overigens een opmerkelijke overeenkomst met een ander museumplein, dat ik een paar dagen ervoor bezocht. Voor het Centre Pompidou in Parijs wordt vanaf zeven uur 's avonds een schitterende video-installatie van de Zwitserse kunstenares Pippilotti Rist getoond, A la belle étoile geheten. Droomachtige beelden vloeien in elkaar over, van een wereldbol met kaarsjes tot aan abstractere kleurmélanges, in bijna hetzelfe cyclische ritme als het water van Iglesias. Maar binnen in het museum, waar de 20e eeuwse collectie in een nieuw jasje gepresenteerd wordt, wordt de 4% vrouwelijke kunst nauwelijks gehaald.

De vraag is of deze twee verschillende werelden ooit vanzelf bij elkaar komen, of dat dit wellicht enige aanmoediging vereist. Zo lang er wereldwijd duizenden musea zijn die alleen of overwegend aan mannelijke kunstenaars gewijd zijn, waarom er dan niet eentje tegenover plaatsen? Aan de andere kant lijkt het me van groot belang de jongere generatie vrouwelijke kunstenaars niet bij voorbaat te verliezen door al te verontwaardigd op de veronderstelde ongelijkheid en onrechtvaardigheid in te zoomen. Er is inmiddels hoe dan ook het een en ander veranderd. Vrouwen maken ook letterlijk hun entrée in de musea, zoals de werken van Rist en Iglesias voor de ingang van de musea in Parijs en Antwerpen duidelijk maken. Om in de beeldspraak van de laatste te blijven, als er maar genoeg water over de wereld stroomt, dan verandert die wereld vanzelf. Dus: laat het maar stromen dames, daar in het Tolhuis, maar houdt het licht en vooral: houdt het vrolijk.

Joke J. Hermsen

Reacties op dit artikel:

From: Nelleke Noordervliet
To: 'joke hermsen'
Sent: Thursday, March 08, 2007 2:35 PM
Subject: RE: museum voor vrouwen?

Lieve Joke,

Ik ben altijd een beetje huiverig voor ‘affirmative action’ in separate vormen. Als er een museum voor vrouwen is zullen de museumdirecteuren en galeriehouders des te makkelijker zeggen: ‘wat zeuren jullie nou, jullie hebben toch een eigen museum.’ In dat museum komen dan ook weer vooral vrouwen kijken. En dan zijn we weer in het reservaat, veilig opgeborgen, onschuldig. Ik voel wel iets voor de onverschrokkenheid van de jongere generatie, maar vrees dat ze – wanneer ze te vaak de neus hebben gestoten – nog eens terug zullen denken aan de geharnaste acties van oude feministen. Overigens neem ik aan dat de jongeren hun fiere houding te danken hebben aan twee factoren: a. de opvoeding door hun moeders en b. de verwachting dat wanneer al die ouwe mannelijke knarren uit invloedrijke posities weggepensioneerd zijn een jonge generatie aan bod komt. De jonge mannen, eveneens opgevoed door de moeders van mijn generatie, staan toch iets anders in het leven en zullen eerder bereid zijn vrouwelijke kunst serieus te nemen, althans niet te zien als iets intrinsiek minderwaardigs. Veranderingen gaan langzaam, maar ik denk dat we de jonge generatie het beste steunen door hun pogingen te steunen ‘heel erg goed te worden’ en hun zelfvertrouwen te helpen opbouwen.

Hartelijke groet,

Nelleke Noordervliet (schrijfster)

To: "joke hermsen"
Sent: Thursday, March 08, 2007 1:43 PM
Subject: Re: museum voor vrouwen?

Lieve Joke,

Een FemArtMuseum: ja, vrouwen schrijven andere poëzie, maar hoe zit dat. Dat uitleggen kan bijna niet, en toch ervaar ik dat het zo is. Iets met syntaxis en grammatica, niet met thematiek natuurlijk.

Groetjes, Maria van Daalen (dichteres)

Rob den Boer wrote:

Sent: Thursday, March 08, 2007

Beste Joke,

Ik vind een museum voor vrouwen geen goed idee. Vernieuwing moet van binnen uit komen en daarom moet je je als groep juist niet afzonderen in een eigen gebouw. De helft van de kunststudenten is tegenwoordig vrouw. Het is dus van belang dat in het kunstonderwijs de 'knop' wordt omgedraaid zodat de nieuwe generatie kunstenaars en curatoren het niet meer dan normaal vindt dat vrouwen net zo vertegenwoordigd zijn in collecties en functies als mannen. Er is geen 'vrouwenkunst', ook 'vrouwenmusea' bestaan niet. Met dit soort termen bevestig je alleen maar je achterstand. Het uitgangspunt moet zijn dat er alleen maar goede en slechte kunst bestaat.

Rob den Boer (beeldend kunstenaar)

From: Rodante van der Waal
Sent: Thursday, March 08, 2007 5:33 PM
Subject: reactie op FemArtMuseum

Lieve Joke,


Ik ben van mening dat het inderdaad misschien niet goed is om een FemArtMuseum te beginnen, aangezien je dan jezelf, als vrouwelijke kunstenaar, weer opnieuw in een hokje plaatst.
Wel lijkt het me een goed idee om een nieuw museum te starten, met een vrouwelijke directrice aan het hoofd met als uitgangspunt vrouwelijke kunst.
Dus de directie van dit museum zou er dan denk ik beter zelf voor kunnen zorgen dat de 4% vrouwelijke kunst wordt opgeheven naar 50% i.p.v. het museum bekend te laten worden onder het 'vrouwenmuseum', wat op zich zelf al neerbuigend klinkt.

groeten, Rodante van der Waal

----- Original Message ----- From: "Christine Sluysmans"
Sent: Thursday, March 08, 2007 6:13 PM
Subject: reactie op site

Lieve Joke,

Er bestaat geen vrouwen- of mannenkunst in mijn optiek. Het gaat om kwaliteit of het ontbreken daarvan. En kwaliteit is bepaald niet vaag: er is opvallend veel consensus over wat goed is en wat niet. Oorspronkelijkheid, mate waarin het werk confronteert, zeggingskracht, gelaagdheid in betekenissen, of het de werkelijkheid voor even kantelt, ons aan het denken zet, kaders doorbreekt, ontregelend van karakter is, of er sprake is van transformatie, of het onze blik ' door elkaar schudt' en ons met haast nieuwe ogen laat kijken, of het reacties oproept, of het volstrekt uniek is en een urgentie bezit, en zo voorts.
Daarom ben ik tegen een museum voor vrouwenkunst. Bovendien is separatie niet het antwoord: profilering en positionering wel. En het klopt dat mannen daar in de regel iets handiger in zijn dan vrouwen. Vrouwen vinden vaak het woord netwerken alleen al vies. Terwijl juist het spel, de dans met diverse danspartners (medekunstenaars, galeriehouders, curatoren, critici, publiek) een spannend aspect is van het vak kunstenaar. En veel contacten leg je op openingen, met een glas wijn, en daar bouw je samen nieuwe plannen. Je moet naar buiten treden anders blijf je ' Het best bewaarde geheim van je stad" en wordt je atelier je - enige - universum. En god in eigen universum zijn is slechts voor heel weinig kunstenaars genoeg om zich artistiek-inhoudelijk te ontwikkelen. Je hebt tenslotte een communicatief vak gekozen, dus wat let je om het erover te hebben met anderen.....

Veel kunstenaars die ik coach hebben een angst voor succes en daar zijn inderdaad meer vrouwen bij dan mannen. Maar in de generatie van 20-ers zie je weinig verschil tussen vrouwen en mannen onder kunstenaars. Bovendien ook onder curatoren: de generatie van Ann Demeester van De Appel kent goddank ook meer vrouwelijke curatoren dan mijn generatie (die van 1965). Want hoewel ik tientallen tentoonstellingen heb gemaakt met flink wat vrouwen erin, heb ik nooit een tentoonstelling gemaakt met een vrouwelijke medecurator. Dat waren altijd mannen. Je moet je nek durven uit te steken en niet ontregeld raken door applaus of het uitblijven ervan, financiele verantwoording dragen, kunnen samenwerken met kunstenaars, kunnen communiceren met de pers, een groot netwerk willen opbouwen, tegenslagen kunnen hanteren, kwaliteit kunnen herkennen, kennis hebben van de kunst en het veld, kunnen organiseren, en - last but not least - interessante concepten maken. En een ontzettende drive hebben. En vrouwen kunnen dat eigenlijk fantastisch want dit is multi-tasking in het kwadraat.

Ik vind het hoopvol dat kunstenaars die nu in de twintig zijn minder ' sexe- gebonden' belemmeringen lijken te ervaren. Maar ' angst voor succes' of ' angst om te falen', ' angst om met je werk naar buiten te treden' etc, zal helaas iets van alle tijden zijn, voor vrouwen en mannen. Voor wie geinteresseerd is: The Artist and the Emotional World van de Amerikaanse psycho-analyticus John E. Gedo is een goed boek in dit verband. Ik ga nu verder aan de voorbereiding van mijn tentoonstellling!

Lieve groeten, Chris

Christine Sluysmans, curator en coach

From: Drs. Freda Dröes
Sent: Friday, March 09, 2007 1:07 PM
Subject: FemArtMuseum

Amsterdam, 9 maart 2007

Beste Joke en gasten van Joke,

Graag maak ik gebruik van de gelegenheid die Joke biedt met haar website om te reageren op haar en op jullie.

Het museum in oprichting waarvan ik de oprichter en directeur ben, heet FemArtMuseum en niet VrouwenMuseum. Het woord FemArtMuseum is een nieuw woord door mij verzonnen. Het heeft door de associaties die het oproept een internationale uitstraling. Fem wordt door jonge vrouwen onmiddellijk verbonden met vrouwen en door oudere vrouwen met feminisme. Twee bedoelde associaties. Ik zeg associaties want Fem is niet hetzelfde woord als vrouwen en ook niet hetzelfde woord als feminisme. Dit woord kan ook nog andere associaties oproepen. Ik noem er 3: female (meer biologisch vrouwelijk), feminine (meer cultureel vrouwelijk), maar ook Finiancieel Economisch Managment (FEM).

Deze laatste associatie komt onmiddellijk op in de wereld van het grote geld. Het tijdschrift van die wereld heet letterlijk FEM magazine. Deze associatie is ook bedoeld. De doelstelling in de statuten van de stichting FemArtMuseum is: “Het opwaarderen van de kunst door vrouwen gemaakt (…). De stichting tracht haar doel onder meer te verwezenlijken door middel van het oprichten van een museum voor kunst in Amsterdam(…)”. Opwaarderen betekent een hogere waarde toekennen. Het woord waarde heeft een financiële connotatie maar ook een culturele connotatie. Immers iets kan van grote waarde zijn zonder dat het uitgedrukt kan worden in geld.

Uit de statuten blijkt ook dat de stichting haar doel tracht te bereiken door een “museum voor kunst” op te richten. Er staat níet een museum voor vrouwen, een vrouwenmuseum, een museum voor vrouwenkunst en zelfs niet een vrouwelijk museum. Ons FemArtMuseum wordt een museum voor kunst net zoals bijvoorbeeld het Stedelijk Museum in Amsterdam dat is. Zoals het Stedelijk Museum door bijna niemand een museum voor mannen, een mannenmuseum, een museum voor mannenkunst of een mannelijk museum wordt genoemd, maar het voor 96 % wel is, zo zal het FemArtMuseum voor 96% een vrouwenmuseum, een museum voor vrouwenkunst, een vrouwelijk museum -ik hoop voor vrouwen én mannen- zijn. Vandaar dat heel klein als ondertiteling bij FemArtMuseum op ons logo staat: vrouwenmuseum in oprichting (zie www.femartmuseum.com). Wij zijn gewoon wat eerlijker dan het Stedelijk Museum en al die duizenden musea in de wereld die overwegende aan kunst van mannen zijn gewijd.

Tot besluit: Joke Hermsen schrijft hierboven zo lang er wereldwijd duizenden musea zijn die alleen of overwegend aan mannelijke kunstenaars gewijd zijn, waarom er dan niet eentje tegenover plaatsen? Mijn antwoord zou zijn waarom maar één?

Drs. Freda Dröes,
Directeur
FemArtMuseum.i.o.

From: Wendela De Vries
Sent: Friday, March 09, 2007 10:37 PM
Subject: Reactie vrouwenkunstmuseum

Lieve Joke,

Hoe meer ik erover nadenk hoe interessanter het onderwerp ‘vrouwenkunstmuseum ‘wordt! Erg goed dat je het op deze manier aansnijdt!

Ik ben een van de oprichters van Meneer de Wit, een collectief van 25 kunstenaars en ontwerpers die nauw samenwerken en daarnaast hun eigen onderneming hebben. We zijn op dit moment met 15 mannen en 10 vrouwen en werken op een oppervlak ongeveer 600 m2 verdeeld in 2 algemene ruimtes en 8 studio’s. (Kijk ook op www.meneerdewit.com)

Ik vind het heel interessant om de verschillen te bestuderen. Bijvoorbeeld dat de mannenstudio’s alleen tl-licht hebben en dat het altijd vrouwen zijn die kaarsen aansteken of bloemen neerzetten. Voor sommige van mijn jonge vrouwelijke collega’s is dat vergelijken taboe, het gaat volgens hun altijd om kwaliteit en nooit om sexe. Het signaleren van verschillen vinden zij not done. Deze 6 dames zijn superambitieus, zeer getalenteerd en hebben voor hun dertigste al prijzen gewonnen, in musea gexposeerd en in belangrijke jaarboeken gestaan.

Ik ben als collega van bijna een generatie eerder (geboren in 1960), een groot bewonderaar van deze meiden en erg trots dat ze bij ons horen en meedenken over alle belangrijke kwesties in Meneer de Wit. Van hen komt ook de naam, waar we unaniem voor gekozen hebben na enkele weken van inventarisatie van alle mogelijke benamingen.

Juist het ‘foute’ masculiene en het ‘De Wit’, dat lijkt te flirten met nare tendenzen was voor ons allemaal juist DE reden om voor deze naam te kiezen. dus. Want hoe verschillend kunstenaars ook zijn, ik denk dat de ware kunstenaar zich onderscheidt door het bijna per definitie niet politiek correct te willen of kunnen zijn.

En dan komen we nu bij het onderwerp: Een vrouwenkunst museum is gewoon TE politiek correct en daardoor een platgetreden pad. Wij kunstenaars willen niet lopen op voorgebakken wegen, met iedere stap die we zetten ontstaat onze eigen weg! Het is gewoon een heel autonoom en grillig beroep. Als we niet genoeg verdienen of niet op een optimale plek kunnen exposeren, terwijl we wel alle kwaliteiten in huis hebben, dan vind ik dat we objectief naar ons zelf moeten kijken, met bevriende collega’s moeten praten en zo verder komen. Ieder op haar eigen tempo. Alleen of in groepsverband. Soms met een duwtje in de rug, maar dat duwtje gun ik net zo goed aan mijn mannelijke collega’s!

Vrouwen kunnen hun specifieke eigenschappen zo goed mogelijk benutten. Ik geloof heilig in samenwerking tussen de sexen, en ook in het opgeladen worden juist door de spanning tussen de sexen. Met alleen vrouwen wordt het een kippenhok, met alleen mannen een strafkamp.
Het ligt niet aan de mannelijke kunstenaars dat wij achterblijven. In mijn optiek gunnen mijn collega’s mij alle succes van de wereld en ik hen ook.

Nu ik erover nadenk, waar ik benieuwd naar zou zijn is een Museum voor Integere Kunst. De definitie wordt niet gegeven, iedere kunstenaar wordt geacht zo objectief mogelijk naar zichzelf te kijken en te concluderen of haar/zijn kunst daaraan voldoet.
Zo ja: exposeren maar!!
Eens kijken waar dat toe leidt!

Vr.groet, Wendela
www.wendeladevries.nl

Grote Mensen Wereld, collectie Neel Korteweg. Foto: © Madurodam B.V. Den Haag

From: Neel Korteweg
To: joke hermsen
Sent: Saturday, March 10, 2007 8:59 PM
Subject: Re: museum voor vrouwen?

Hallo Joke,

Een Vrouwenmuseum,

Je kan dan wel groot zijn in een kleine wereld maar je blijft klein in de grote mensen wereld.

hartelijke groet,
Neel

From: Netwerk MediAVrouwen
To: joke hermsen
Sent: Monday, March 12, 2007 6:11 PM
Subject: Re: museum voor vrouwen?

Hallo Joke,
Hoewel ik op 8 maart niet bezig was met Netwerk Mediavrouwen aangelegenheden, ben ik deze datum niet vergeten en heb zelfs de mannen uit het gezelschap waarin ik verkeerde (een Engelsman en een Ier) uitgelegd wat deze datum betekende. Het Netwerk Mediavrouwen is trouwens ook op 8 maart (1994) opgericht!!

Wat betreft het initiatief en vraag m.b.t. het FemArtMuseum:
Ik denk dat de vraag of vrouwelijke kunst bestaat, beantwoord moet worden door iemand uit de kunstwereld zelf. Ik heb daar teweinig achtergrond voor. Wel kan ik me voorstellen dat er vormen en uitingen van kunst zijn, die door vrouwen op een andere manier worden benaderd dan mannen dat zouden doen. Het is bijvoorbeeld een bekend gegeven dat vrouwen een beter oog hebben voor details, maar of dat in de kunst (nog) een wezenlijk verschil oplevert of van belang is, valt te bezien.

Een speciaal museum voor vrouwen vraagt toch wel om onderscheidend materiaal en dan ook nog in redelijke getale om een dergelijk instituut levensvatbaar en doorlopend aanntrekkelijk te houden.
Wellicht zou dit met een thematentoonstelling in een bestaand museum kunnen worden getoetst???
Ik hoop in ieder geval met mijn reactie een bijdrage aan je bescheiden doelgroeponderzoek te hebben geleverd.

Wellicht hoor of lees ik t.z.t. de uitkomst ervan nog eens.

Vriendelijke groeten,
Yvonne van Vriesland - secr. NMV