Interview in Trouw over sociale cohesie, 12 november 2007

De zin van Joke J. Hermsen, schrijver en filosoof

Bekende en minder bekende Nederlanders kiezen hun persoonlijke motto, leefregel of ultiem inspirerende zin.

„Mijn motto deze dagen is: Laat duizend bloemen bloeien. Dat heb ik als schrijver en filosoof nagestreefd, en dat wil ik ook bereiken als voorzitter van de denktank sociale cohesie van de Amsterdamse wijk De Baarsjes. Pluriformiteit en diversiteit zijn de fundamenten van een gezonde samenleving. Dat is een politiek-filosofische les, die zowel Immanuel Kant, een verlichtingsfilosoof, als Hannah Arendt, een 20e eeuwse filosoof, ons hebben geleerd. Kant zag het als verlichtingsideaal alle burgers mondig te laten worden. Dat bereik je volgens hem met kennis, dus met goed onderwijs. Arendt voegde daaraan toe dat er ook een openbare ruimte nodig is, waar iedere burger zijn eigen standpunten naar voren kan brengen. Daarvoor is nodig dat burgers politiek betrokken zijn, dat er vrijheid en gelijkwaardigheid heerst en dat burgers het gevoel hebben dat hun mening serieus wordt genomen. Ook Belle van Zuylen, een eind achttiende eeuwse Nederlandse schrijfster en filosofe, droeg deze gedachte in haar werk uit. Op dit moment leg ik de laatste hand aan een roman over een tamelijk duistere periode in haar leven, waarin de op kennis en verstand gestoelde verlichtingsidealen in conflict kwamen met de belangstelling voor gevoelens en hartstochten van de Romantiek.

Foto: © Mothers of Invention Producties VOF

Van Zuylen was iemand van hoge adel die zich onder meer sterk maakte voor de gelijkwaardige opvoeding van jongens en meisjes, en voor de afschaffing van de slavernij.Toen haar dienstmeid door de gemeenschap verstoten dreigde te worden omdat ze zwanger was, kwam zij als enige voor haar op. Ze verzette zich tegen elke vorm van ondergeschikheid die in haar tijd verbonden was aan het hebben van een bepaalde klasse, ras of sekse. In die tijd was dat heel vooruitstrevend.

Inmiddels hebben we natuurlijk het één en ander bereikt, maar we moeten op dit punt toch waakzaam blijven. Mondigheid van alle burgers blijft immers een waarborg voor diversiteit en pluriformiteit. Daar kunnen we met goed onderwijs en het stimuleren van het politieke debat voor zorgen. Een samenleving, waar de debatten verschralen, waar sommige groepen alleen mogen participeren als ze hun eigen culturele identiteit thuis laten en waar populistische politici slechts één of twee meningen verkondigen – andersdenkenden eruit en meer asfalt - schaadt de democratie.

Laat duizend bloemen bloeien. Niet alleen met elk een eigen kleur, maar ook met een variatie aan doornen en stekels. Confrontatie is juist goed voor de democratie, stelt Hannah Arendt, want dat stimuleert het kritische denken. Mensen moeten uitgedaagd worden door andere visies en prikkelende opinies. Dan pas schep je politieke betrokkenheid en een gedeelde zorg voor de wereld.

Dat is ook één van de achterliggende gedachtes van onze denktank sociale cohesie. We hebben we een vijftigtal ideeën verzameld, afkomstig van de vertegenwoordigers van de pakweg veertig verschillende nationaliteiten die De Baarsjes bevolken. Daarmee maak je niet alleen de culturele diversiteit zichtbaar, maar je laat mensen ook trots zijn op hun identiteit, waardoor ze zich meer betrokken gaan voelen bij hun buurt. Eigenlijk proberen we heel eenvoudig ontmoetingen tussen de diverse groepen te stimuleren. In plaats van naast elkaar heen te leven, wat voor onbegrip, angst en wantrouwen kan zorgen, willen wij dat men elkaar leert kennen. De meeste ideeën zijn niet politiek getint. Het varieert van een multi-culturele kookontmoeting tot aan de organisatie van een midzomernachtfeest en de vestiging van een cultureel centrum. Ik maak me vooral sterk voor de doorstroom van allochtone leerlingen naar de havo en het vwo. Velen van hen zijn daarvoor intelligent genoeg, maar ze worden vaak naar een bepaalde school gestuurd, omdat hun vrienden en neefjes daar nu eenmaal ook naar toe gaan.

In de achttiende eeuw werden vrouwen en de lagere klassen uitgesloten van onderwijs. Iemand als Belle van Zuylen maakte zich toen sterk voor mondigheid onder het eigen volk. Nu moeten we ons inzetten voor de mondigheid van alle groepen die Nederland bevolken. De nieuwkomers hoeven niet ons pakketje normen en waarden over te nemen, ze moeten zich alleen aan de grondwet houden. Onze zogenaamde normen en waarden zijn overigens helemaal niet zo helder een eenduidig als sommige politici wel mogen beweren. Die van jou en mij kunnen al ontzettend verschillen, en dat is helemaal geen slechte zaak. Integendeel, het is voorwerp van discussie.

Het politieke bewustzijn van mensen moet gestimuleerd worden. Iedereen moet aan het woord gelaten worden, en er moet niet zoiets zijn als een globaal midden, zoals je tegenwoordig in de politiek vaak ziet. Mensen moeten van mening durven verschillen. Er heerst zo langzamerhand in Nederland een angst voor het verschil, een angst die overwonnen moet worden. Democratie leeft bij gratie van pluriformiteit en conflicterende meningen. Als dat niet het geval is, worden meningen dogma’s en politici tirannen, zoals de geschiedenis laat zien. Een uitspraak die Martin Luther King ooit huldigde, vind ik hierop van toepassing. Hij zei: 'We moeten voortdurend dijken van moed opwerpen tegen de stormvloeden van angst.' Daar zet ik mij graag voor in.”