Vlieg je net de hele Atlantische oceaan over om de feestdagen op een vreemd continent door te brengen, is het eerste wat je ziet als je in New York de metro instapt hetzelfde verontrustende affiche van een 'geplastineerd' lijk, waar je ook al weken in je eigen stad tegen aan hebt moeten kijken. Gunther von Hagens anatomische lessen, tentoongesteld in Body Worlds 1, 2 & 3, veroveren de wereld. Miljoenen bezoekers van Japan tot Seoul, en van Amsterdam tot New York vergapen zich vol verwondering aan de veruitwendiging van de innerlijke mens. De wereldtournee van de met aceton en siliconen geprepareerde lijken, die, zo gaat het gerucht, vooral uit China afkomstig zijn, is een opmerkelijk succes, zeker als je bedenkt dat de meeste lichamen niet veel verschillen van de platen die we uit de anatomieboeken kennen. Het feit dat von Hagens 'zijn' lijken in levensechte houdingen neerzet, te paard, of op een skatebord of dribbelend met een basketbal, kan het succes ook niet helemaal verklaren.

Waarom zijn we dan zo gefascineerd naar wat er zich onder de huid, onder de oppervlakte van het menselijk lichaam bevindt, want dat is feitelijk waar we in Body Worlds naar kijken: naar ontvelde of gescalpeeerde lichamen, lichamen waarvan de huid als een jas vanaf getrokken is en ons nu de binnenkant van zichzelf tonen. Dat is niet alleen verontrustend, maar heeft ook iets indiscreets, omdat we weten dat deze geplastineerde lijken geen plastic modellen zijn, zoals vroeger in het biologielokaal op school, waarnaast je rustig je appeltje of zakje boterhammen durfde op te eten, maar dat dit 'echte', aan de wetenschap gedoneerde lichamen zijn, die tot voor kort een menselijke geest of vooruit: 'ziel' herbergden. Die ziel is natuurlijk al lang vervlogen, en het sportieve, basketballende lijk was vroeger misschien wel een saaie boekenwurm, maar toch heeft er door al die geprepareerde spieren en vezels heen een 'echt' menselijk wezen gedoold, die er door de grote hoeveelheden aceton als het ware uit weggestoomd is. Waar je naar kijkt, of liever gezegd, wat zo de blik trekt, is dus waarschijnlijk vooral datgene wat ontbreekt, maar wat je nog wel vermoedt; een menselijke ziel, onvervangbaar en uniek, maar nu voor 'pedagogische' doeleinden als Adams uitgekleed kostuum in musea tentoongesteld.

Zou Body Worlds wereldwijd net zoveel bezoekers trekken als de lichamen zorgvuldig nagebouwde imitaties zouden zijn? Waarschijnlijk niet: het 'echte' is hetgeen wat verontrust, wat aantrekt en afstoot, en een goede imitatie of animatie van het menselijk lichaam zou slechts een handjevol bezoekers interesseren. In die zin sluit het werk van Von Hagens aan bij een meer algemene trend in de hedendaagse kunst. Paul Depondt in de Volkskrant van 11 januari meent zelfs dat er sprake is van een esthetiek van het obscene, en somt nogal wat kunstenaars op die met 'echte', al dan niet in staat van ontbinding verkerende lijken aan het werk gaan. De dood fascineert, dat heeft hij altijd al gedaan, maar de voorkeur om het lichaam en de dood vanuit de meest perverse perspectieven te tonen, de trash-art van Tracy Enim of de kadavers van Arsen Savadov, is wellicht wel iets van deze tijd. Wat overheerst is behalve een verregaand voyeurisme, een obsessie met het obscene en de extreme neiging te choqueren; geen uitwerpsel wordt geschuwd om dat voor elkaar te krijgen. Maar schieten we er ook iets mee op? Is iets kunst alleen omdat het choqueert?